1.    Các yếu tố ảnh hưởng tới nét ẩm thực vùng miền.

a. Lịch sử tác động đến nền văn hóa ẩm thực

Từ thuở xa xưa, ăn uống đã là nhu cầu thiết yếu để duy trì sự sống của con người. Thời cổ đại, con người săn bắt, hái lượm để đáp ứng nhu cầu ăn uống, sinh sống. Lúc này, nguồn thức ăn cũng không đa dạng, họ chưa có quyền lựa chọn nhiều. Sau đó, con người học được cách trồng trọt, chăn nuôi, phát triển nguồn thực phẩm phong phú hơn. Điều này đáp ứng đủ nhu cầu ăn uống của con người ở thời cổ đại.

Trải qua nhiều sự tiến hóa, thế giới ngày càng văn minh, hiện đại đã thúc đẩy lĩnh vực ẩm thực phát triển đa dạng hơn nhiều. Có thể thấy, lịch sử mỗi đất nước sẽ gắn liền với sự phát triển của văn hóa ẩm thực. Khi đất nước trải qua thời kỳ chiến tranh xâm lược, nền ẩm thực lúc ấy là sự pha trộn, đáp ứng khẩu vị của con người ở quốc gia đó, tại thời điểm đó. Từ đó, lịch sử phát triển của một đất nước là yếu tố quan trọng tác động đến nền văn hóa ẩm thực.

Lịch sử của mỗi quốc gia đều gắn liền với nét văn hóa ẩm thực. Trước đây, đã có rất nhiều đất nước trải qua thời kỳ chiến tranh của giặc ngoại xâm. Nền ẩm thực nước nhà lúc bấy giờ được pha trộn, biến tấu cho phù hợp với khẩu vị tại đất nước ấy. Vì vậy, lịch sử hình thành và phát triển của đất nước là một trong những yếu tố ảnh hưởng đến văn hóa ẩm thực.

b. Vị trí địa lý ảnh hưởng đến văn hóa ẩm thực

Vị trí địa lý là yếu tố quyết định đến nguyên liệu của các món ăn. Thực tế cũng ta thấy rõ ràng rằng các món ăn của phương Đông khác biệt rất nhiều với phương Tây.

Ví dụ như nước Việt Nam ta có nhiều dòng sông lớn, có phù sa màu mỡ cùng nền văn minh lúa nước. Các điểm ấy đã khiến nước ta nổi bật với các món ăn được chế biến từ gạo, khoai, ngô, đậu,… Còn nếu như các nước ở vùng biển thì ẩm thực lại là món ăn chế biến từ hải sản thơm ngon.

c. Khí hậu có ảnh hưởng nhất định đến văn hóa ẩm thực

Khí hậu khác biệt ở mỗi đất nước, vùng miền cũng sẽ ảnh hưởng đến hương vị của món ăn tại nơi đó. Với những nước có khí hậu lạnh, những món ăn của họ sẽ có chút cay nóng, gia vị nêm nếm thiên nóng và đậm đà hơn. Còn với những quốc gia có khí hậu nóng ẩm, họ sẽ kết hợp rau xanh, trái cây để tăng tính tươi mát, giải nhiệt cho món ăn.

Sự khác biệt về khí hậu của mỗi quốc gia, vùng miền sẽ quy định hương vị của món ăn. Ví dụ các quốc gia có khí hậu lạnh quanh năm thì dường như món ăn sẽ có chút cay the hoặc gia vị nêm nếm có tính nóng hơn. Vì như vậy sẽ tạo cảm giác ấm áp hơn trong ngày lạnh giá. Còn ở những nơi khí hậu nóng thì món ăn thường sẽ kết hợp với rau xanh, trái cây để món ăn thêm thanh mát hơn.

Ở Việt Nam có khí hậu nóng ẩm, nhiệt đới gió mùa và phân biệt giữa 3 miền Bắc Trung Nam. Vì thế văn hóa ẩm thực người Việt mang đặc trưng riêng của mỗi vùng miền. Miền Bắc hương vị đậm đà, miền Trung vị chua cay còn miền Nam lại ngọt thanh nhẹ nhàng hơn. Chỉ nói đến đây ta cũng biết được khí hậu có ảnh hưởng như thế nào đến nền văn hóa ẩm thực ở mỗi nơi như thế nào rồi.

d. Văn hóa ẩm thực ảnh hưởng bởi yếu tố ngoại lai

Như đã nói, ẩm thực mỗi nước đều có nét đặc trưng riêng và nhờ vậy mà thu hút sự quan tâm của mọi người trên thế giới. Và trong nhiều năm trở lại đây, thế giới mở cửa. Việc giao lưu văn hóa, kinh tế giữa các nước trở nên dễ dàng hơn. Và đương nhiên, nền ẩm thực cũng có cơ hội vươn ra thế giới. Cũng chính vì điều này, ẩm thực nước nhà có dịp kế thừa tinh hoa ẩm thực từ bên ngoài. Có thể là cách chế biến, là gia vị mới, công thức mới.

Tiếp thu là tốt nhưng mỗi quốc gia vẫn giữ được bản sắc văn hóa ẩm thực riêng của mình. Giống như Việt Nam, dù có hiện đại đến đâu thì những món ăn truyền thống vẫn luôn là niềm tự hào của đất nước. Có thể kể đến như bánh chưng, bánh giày, cốm, bánh cuốn, chả giò, phở,…

đ. Sự du nhập văn hóa các quốc gia nước ngoài

Trong thời đại hòa nhập như ngày nay, nền văn hóa ẩm thực của mỗi quốc gia dễ dàng vươn mình ra thế giới hơn. Do đó, nền ẩm thực của mỗi đất nước sẽ thu hút sự quan tâm của thế giới và là cơ hội để tiếp thu, du nhập những tinh hoa ẩm thực nước khác. Đó có thể các loại gia vị mới, công thức chế biến mới, cách chế biến và bảo quản thực phẩm,… Điều này có thể thấy ở các món ăn phương Tây thường sử dụng rất ít gia vị, nhưng khi giao lưu văn hóa, họ đã sử dụng các gia vị của châu Á như: nước mắm Việt Nam, bột ngũ vị hương của các nước Trung Đông.

Việc tiếp thu và du nhập những điều mới là tốt nhưng mỗi đất nước vẫn nên giữ cho riêng nét đặc trưng văn hóa ẩm thực riêng biệt. Như nước Việt Nam của chúng ta, dù hiện đại và hòa nhập như thế nào, các món ăn truyền thống vẫn luôn là niềm tự hào và là bản sắc độc đáo của nước ta. Đó là bánh chưng, bánh tét, bánh giò, bánh cuốn, phở, cốm,…

e.    Tôn giáo

Tôn giáo, tín ngưỡng cũng là yếu tố ảnh hưởng sâu rộng đến nền văn hóa ẩm thực của từng dân tộc, vùng miền hay quốc gia. Những tôn giáo khác nhau sẽ có phong cách ẩm thực khác nhau, thể hiện rõ thế giới quan, nhân sinh quan và những giá trị sống riêng biệt. Nền văn hóa ẩm thực theo những tôn giáo riêng biệt tác động sâu sắc đến đời sống của từng dân tộc. 

2. Tổng quan về ẩm thực Việt Nam

Ẩm thực Việt Nam là thuật ngữ được dùng để bao hàm tất cả các món ăn do được chế biến, pha trộn nguyên liệu và thói quen ăn uống của người Việt nói chung. Theo dòng lịch sử, ẩm thực Việt Nam 3 miền đã được hình thành theo những phương thức riêng dựa trên những nền tảng vốn có lịch sử, tự nhiên và con người

Văn hóa ẩm thực ba miền Việt Nam chịu ảnh hưởng về phong tục, tập quán, thói quen, địa lý, điều kiện khí hậu và đặc biệt là quan niệm của con người. Chạy dọc theo đất nước hình chữ S từ Bắc đến Nam với 63 tỉnh thành và 54 dân tộc anh em, Việt Nam được đánh giá là quốc gia có nền văn hóa ẩm thực độc đáo, hoang dã nhưng lại vô cùng tinh tế không thua kém các nước trên thế giới.

Người Việt Nam từ xa xưa đã hiểu được rằng, ăn cũng là một văn hóa cần phải học, “học ăn, học nói, học gói, học mở”. Nói đến văn hóa ẩm thực, không phải đơn giản chỉ là các món ăn thông thường mà còn là cách giao tiếp, ứng xử và sự thể hiện tinh thần dân tộc.

a. Nét tương đồng về ẩm thực Việt Nam 3 miền

Mỗi miền mang một đặc điểm riêng trong văn hóa, thói quen ăn uống, nhưng sự hài hòa, gia thoa trong văn hóa ẩm thực ba miền đã tạo ra một số nét tương đồng trong ẩm thực. Những nét tương đồng trong nền ẩm thực Việt Nam ở ba miền được các chuyên gia nhận định bao gồm:

(i)    Sự ngon miệng thể hiện cả hình thức và hương vị.

Nói đến ẩm thực Việt Nam, thế giới sẽ nghĩ ngay đến những món ăn ngon, độc đáo và lạ miệng hơn là tính bổ dưỡng. Bởi với người Việt, ăn ngon thường đặt hàng đầu rồi mới nghĩ đến thành phần dinh dưỡng.

Nếu một món ăn với thành phần dinh dưỡng cao nhưng không mang lại hứng thú và cảm giác yêu thích thì việc ăn uống chỉ là cách nhồi nhét thực phẩm vào cơ thể. Tuy nhiên, không phải vì thế mà các món Việt không bổ dưỡng. Có thể nói, đặt trên bàn tiệc ẩm thực với các nước khác, món Việt thường ít có sự chế biến quá cầu kỳ, công phu. Mặc dù vậy, từ nguồn nguyên liệu phong phú mà thiên nhiên ban tặng, những con người Việt luôn tạo nên những món ăn hài hòa, lạ miệng từ thực phẩm tươi ngon và chất lượng.

(ii)    Sự đa dạng và hài hòa trong hương vị, nguyên liệu.

Ẩm thực Việt Nam ba miền đã tạo nên một nền văn hóa vô cùng đa dạng với những món ăn theo đặc trưng riêng của từng khu vực, dân tộc khác nhau trên lãnh thổ đất nước. Tuy nhiên, sự đa dạng trong cách chế biến, nguồn nguyên liệu và tập tính riêng theo vùng miền vẫn bắt nguồn từ một cái nôi ẩm thực chung của miền Bắc. Đây chính là nét hài hòa, tinh tế trong món ăn của người Việt. Dù sáng tạo những vẫn luôn gìn giữ được những bản sắc dân tộc, văn hóa dân gian vốn có của tổ tiên Việt Nam.

(iii)    Đồ ăn lành mạnh, hương vị thanh đạm.

Một trong những đặc điểm rất dễ nhận dạng về món ăn Việt Nam là hầu hết đều hạn chế sử dụng các loại dầu mỡ, chất béo. Thành phần chất béo hòa tan sẽ ngăn cản quá trình hấp thu các chất, tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch, béo phì, huyết áp,...

Những món Việt dường như đa phần sử dụng rau, củ, không sử dụng nhiều nguyên liệu thịt giống các nước phương Tây. Ngoài ra, trong cách chế biến cũng không dùng sản phẩm nhiều giàu mỡ như món Trung. 

(iv)    Đậm đà hương vị

Có thể nói, Việt Nam là một quốc gia nổi tiếng với các loại mắm. Do vậy mà bạn rất dễ bắt gặp trong các bữa ăn hàng ngày của người Việt thường hay có đi kèm một chén mắm với công thức pha trộn khác nhau theo mỗi vùng miền.

Không chỉ vậy, khi chế biến món ăn, nhất là người miền Bắc và miền Trung thường sử dụng mắm để nêm. Nhờ đó mà các món ăn vừa đậm đà hương vị vừa thơm ngon đến khó cưỡng dù bạn chỉ mới ngửi được mùi hương.

Người Việt Nam có những làng mắm hình thành lâu đời và rất nổi tiếng, đặc biệt là ở các tỉnh giáp biển. Mắm trở thành đặc sản mà ngay cả nhiều du khách nước ngoài khi đến với Việt Nam cùng đều phải ngây ngất và “nghiện” loại gia vị đặc biệt này.

(v)    Sự cân bằng âm- dương trong từng món ăn

“Ngon lành” là một cụm từ diễn tả cách người Việt thưởng thức món ăn. Mặc dù không chính thống nhưng đây gần như cũng là một văn hóa dân gian của con người Việt Nam. Cách người Việt cảm nhận món ăn rất đơn giản. Chỉ cần đưa vào miệng và tạo nên được cảm giác kích thích, hợp khẩu vị là đã được khen “ngon lành”.

Dù cách chế biến đơn giản nhưng món Việt luôn có sự hài hòa giữa các vị mặn, ngọt, chua, cay. Nếu chế biến từ nguyên liệu có độ thanh mát như ốc, tôm, cua, thịt,... thì sẽ kết hợp với gia vị có tính nóng như gừng, tỏi, rau răm, hành,... để cân bằng âm dương.

(vi)    Thói quen ăn uống

Một trong những văn hóa về ẩm thực Việt Nam 3 miền đều tương tự nhau là thói quen dùng chén, đũa và dọn lên mâm. Mâm cơm Việt là một nét đặc trưng từ lâu đời và gắn liền với người dân theo năm tháng.

Với người Việt, sự quay quầng giữa các thành viên trong gia đình bên mâm cơm thể hiện một cuộc sống viên mãn, hạnh phúc, ấm no. Trong bữa ăn, người Việt Nam sẽ dọn tất cả các món lên cùng một lúc để tất cả mọi người cùng thưởng thức.Từ những bát thức ăn chung, mỗi người sẽ tự múc thức ăn vào trong bát riêng. Hơn nữa, trước khi ăn sẽ có lời mời với mỗi thành viên hay khách đến nhà. Nét văn hóa đặc trưng này thể hiện sự hiếu khách, tình cảm và trân trọng đối với người khác.

Dù bạn có là một người khách lạ đến chơi nhà thì trong mâm cơm Việt cùng cảm nhận được sự gần gũi, cởi mở của từng thành viên. Đây vốn dĩ là bản tính của dân tộc Việt Nam, sự chân thành, lối sống tình cảm, chan hòa với tất cả mọi người xung quanh.

b. Nét đặc trưng riêng ẩm thực ba miền Việt Nam

Đi từ những cái chung, ẩm thực Việt Nam có sự phân chia rõ ràng với hương vị khác nhau theo từng vùng miền. Nếu miền Bắc là sự thanh đạm, nhẹ nhàng thì đến miền Trung, cái cay nồng đậm đà không thể hòa lẫn vào bất kỳ đâu và kết thúc bởi những ngọt ngào, dân dã của món ăn Nam Bộ.

Ẩm thực miền Bắc - Nhẹ nhàng và tinh tế

Văn hóa ẩm thực miền Bắc là nguồn gốc xuất xứ của món ăn Việt cho đến ngày nay. Nói đến con người miền Bắc thì hầu hết đều sẽ nghĩ ngay đến những quy cũ, sự ôn hòa và truyền thống. Điều này đã ảnh hưởng sâu sắc đến ẩm thực miền Bắc cho đến ngày nay.

Mặc dù vẫn có sự tiếp nhận từ nền ẩm thực của các nước khác nhưng hương vị rất riêng của người miền Bắc dường như không hề mất đi. Nói đến ẩm thực Bắc Bộ dường như ai cũng biết đến món bún thang, phở Hà Nội, bún chả cá Hà Nội, nem, chả giò,... Nghe thôi đã thấy cái riêng của người Thủ Đô, nhẹ nhàng nhưng lại làm xao xuyến cõi lòng.

Từ xưa, người dân Việt đã có câu: “Ăn Bắc mặc Nam”. Chính từ những nét truyền thống của người Bắc Bộ, ông cha ta đã mang ẩm thực đi dọc theo các vùng miền, không ngừng sáng tạo để thích nghi với từng vùng đất khác nhau trên lãnh thổ Việt Nam. Do đó mà dễ hiểu vì sao miền Bắc lại có rất nhiều những món ăn truyền thống và luôn được người dân gìn giữ cẩn thận. Trong tất cả những ngày lễ, Tết hay cúng kiến tổ tiên, mâm cỗ miền Bắc gần như hoàn toàn là các món mang đậm hương sắc dân tộc Việt.

Nếu người miền Trung ăn cay, người Nam Bộ ăn ngọt thì gia vị không thể thiếu của Bắc Bộ là bột ngọt. Hơn nữa, trong các món ăn của người miền Bắc sẽ xuất hiện nhiều hơn các món kho mặn, đậm đà hương vị, thích hợp để ăn với cơm nắm thay vì những món ăn chơi như miền Trung hay Nam Bộ.

c. Một số lễ hội văn hoa ẩm thực trong năm 2025

(i) Lễ hội Văn hóa Ẩm thực Hà Nội 2025 

Lễ hội Văn hóa Ẩm thực Hà Nội năm 2025 do Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội tổ chức, dự kiến diễn ra vào cuối tháng 11 hoặc đầu tháng 12 năm 2025 tại Công viên Thống Nhất.

Trong thời gian diễn ra lễ hội, sự kiện quy tụ hàng chục gian hàng ẩm thực hoạt động từ sáng đến tối để phục vụ người dân và du khách tham quan, thưởng thức. Lễ hội mang đến nhiều hoạt động trải nghiệm hấp dẫn, giúp du khách tìm hiểu nét đẹp văn hóa, ẩm thực Thủ đô Hà Nội nói riêng và sự phong phú của ẩm thực quốc tế nói chung.

Khu vực ẩm thực quốc tế giới thiệu và trình diễn những món ăn đặc trưng của các quốc gia tham dự, trưng bày sản phẩm tiêu biểu, tạo cơ hội giao lưu văn hóa và mở rộng hợp tác.

Khu vực không gian ẩm thực làng nghề truyền thống tái hiện quy trình chế biến các món đặc sản nổi tiếng của Hà Nội như Phở Hà Nội, Bánh tôm Hồ Tây, Giò chả Ước Lễ, Cốm Làng Vòng, Nem Phùng… dưới sự trình diễn khéo léo của các nghệ nhân.

Khu vực trải nghiệm và thưởng thức ẩm thực tiếp tục là điểm nhấn nổi bật, nơi hội tụ tinh hoa ẩm thực địa phương, góp phần tôn vinh bản sắc dân tộc và quảng bá hình ảnh ẩm thực Việt Nam đến bạn bè quốc tế.

(ii) Lễ hội Văn hóa Ẩm thực, Món ngon Saigontourist Group 2025

Lễ hội Văn hóa Ẩm thực, Món ngon Saigontourist Group năm 2025 dự kiến diễn ra tại Khu du lịch Văn Thánh, Thành phố Hồ Chí Minh. Lễ hội tiếp tục được tổ chức với quy mô lớn, quy tụ nhiều đơn vị thành viên thuộc hệ thống Saigontourist Group tham gia.

Không gian lễ hội được chia thành hai tuyến chính. Thứ nhất là không gian ẩm thực với hàng trăm món ăn, thức uống đặc trưng ba miền Bắc – Trung – Nam, mang đến cho du khách cơ hội thưởng thức trọn vẹn tinh hoa ẩm thực Việt Nam. Thứ hai là không gian văn hóa – giải trí, tái hiện làng nghề truyền thống, chợ quê, biểu diễn nghệ thuật dân gian và các trò chơi dân gian đặc sắc.

Tham dự lễ hội, du khách không chỉ được thưởng thức “vị” – hương vị đặc sản vùng miền – mà còn cảm nhận được “sắc” – sắc thái văn hóa truyền thống của dân tộc. Lễ hội được xem như một hành trình du lịch ẩm thực thu nhỏ, góp phần quảng bá ẩm thực Việt Nam và thúc đẩy phát triển du lịch Thành phố Hồ Chí Minh.

(iii) Lễ hội Du lịch và Ẩm thực Sen Nghệ An 2025

Lễ hội Du lịch và Ẩm thực Sen năm 2025 dự kiến được tổ chức tại thành phố Vinh, tỉnh Nghệ An, do Trung tâm Xúc tiến Đầu tư, Thương mại và Du lịch Nghệ An phối hợp cùng Quỹ Hỗ trợ Phát triển Du lịch tổ chức.

Chương trình có quy mô lớn với nhiều gian hàng quảng bá, giới thiệu sản phẩm du lịch, văn hóa và ẩm thực đặc trưng từ sen – biểu tượng tiêu biểu của Nghệ An. Lễ hội bao gồm các hoạt động phong phú như khai mạc, quảng diễn ẩm thực sen, không gian trưng bày sản phẩm, hội nghị kết nối phát triển du lịch và khảo sát tour tuyến.

Không gian lễ hội được thiết kế theo lối kiến trúc truyền thống, tái hiện những nét đẹp văn hóa đặc trưng của địa phương. Sự kiện không chỉ tôn vinh ẩm thực từ sen mà còn góp phần lan tỏa hình ảnh du lịch Nghệ An, tăng cường liên kết vùng và quảng bá ẩm thực miền Trung đến du khách trong và ngoài nước.